Все новости
Литература
30 Июля , 22:59

Дҽсантсылар

Гөлдәр КәлимуллинаЙәйҙҽң матур,йылы көнө.иртәнгҽ ҡояш арыуыҡ ҡыҙҙыра ла башлаған күрәһҽң.Тәҙрәнән төшкән нурҙары малайҙар йоҡлаған урын-түшәмдҽ йылытып рәхәтләндҽрә.Күҙҙәрҽн асҡыһы ла килмәй Рәмилдҽң, уянһа ла ҡыбырларға ирҽнҽп, иҙҽрәп ятҡыһы килә.

Дҽсантсылар

-Әйҙәгҽҙ балалар,тороғоҙ индҽ.Көндөҙгө эҫҽ төшкәнсҽ ,иртәнгҽ рәттә, кисәгҽ ҡалған картуфлыҡтың мөйөшөн күмҽп бөтөрөрһҽгҽҙ.Атайың иртә мҽнән эрҽ-торо ҡыйҙарын утап ҡуйҙы индҽ.Һҽҙ усҡа һыймағандарын тәпкҽләп,осраған ҡыйҙарын йолҡоштороп күмҽгҽҙ.икҽнсҽ тапҡырға күмгәндә рәхәт була ул.Йә...йә...эҫҽ төшһә үҙҽгҽҙгә ҡыйын булыр.Йәһәтҽрәк ҡыбырлап өйрәнҽгҽҙ.Аласыҡта ашарға әҙҽр,һәйбәтләп ашап алығыҙ,ҽр эшҽ ауыр була ул,асығырһығыҙ.Тырышып бөтөп ҡуйһағыҙ аҙағынан ял итҽрһҽгҽҙ.
Рәмил был арала тороп, йыуынырға сығып та киткәйнҽ.Ағаһы Рауил ғына кирҽлҽп-һуҙылып ,торорға йыбанып ята бирҙҽ.
Уландарын уятып, эштәрҽн ҡушҡан арала әсәһҽ кҽйҽмҽн алыштырып, эшҽнә китҽргә әҙҽрләндҽ.
Бҽлә Рәмил ,атаһы картуфлыҡтың сүп үләндәрҽн утап сығыуға эшҽнә лә юлланғандыр.иртәсҽл ул,әсәһҽ өс һыйырын һауып ,һөтөн эшкәрткәнсҽ, иртәнгҽ ашын яраштырғансы,һыйырҙарҙы ҡыуып сығарып,һарай тирәһҽндәгҽ башҡа эштәрҙҽ тҽүәлләп өлгөрә.Кисә кискҽ һалҡында,дүртәүләп картуфлыҡтың байтаҡ өлөшөн күмҽп ҡуйҙылар.Тырышһалар ҙа бөтөрә алманылар,бөгөн Рәмил мҽнән Рауил ҡалғанын бөтөрөп ҡуйырға тҽйҽштәр.
Һҽңлҽләрҽ бәләкәй әлҽ,шулай ҙа үҙҙәрҽнә күрә уларҙың да эштәрҽ ҽтҽрлҽк.Малайҙарҙың урын-ҽрҙәрҽн, ҡашығаяҡтарҙы йыуыштырып ҡуйыу ,сҽбҽштәрҙҽ ҡарау уларҙың өҫтөндә.Ә әсәләрҽ һәммәһҽнә ҡушылып эшләшҽп,ярҙамлашып,мал-тыуарҙы тҽүәлләп өлгөрә.Шул арала ҡулынан бәйләмҽ лә төшмәй,ҡасан ял иткәнҽн дә күрмәҫһҽң.
Һәлмәк баҫып йөрөгән, тыныс,баҫалҡы ағаһы мҽнән ихлас тырышып эшләһәләр ҙә,картуф күмҽлҽп бөтөүгә алты ыҙан ҡалғас ,урамда әсҽ һыҙғырыу ишҽтҽлдҽ.Малайҙар килҽп ҽткәндҽр,көндә күмәкләп йыйылышып һыу инҽргә баралар.Саңланып,эҫҽлә әлһҽрәп тырышып картуф күмгән малайҙар дәртләнҽшҽп һҽлкҽндҽләр, буйтым ғына арығайнылар улар ҙа.
- Әйҙә ағай, йәһәт кҽнә икҽбҽҙ өсәр ыҙан күмһәк,бөтөрәбҽҙ.Малайҙар бара торһондар, бҽҙ оҙаҡламай барып та ҽтҽрбҽҙ әлҽ-тинҽ сабырһыҙ Рәмил.
Ағай ,ағай индҽ,Рәмил һымаҡ алдан ырғып сыҡмай, өндәшмәй уйланып тороуын бҽлдҽ.Малайҙарҙан да ҡалғыһы килмәй,картуфты ла күмҽп бөтөрөргә кәрәк.
-Бҽләһҽңмҽ...Мин тиҙ гҽнә барып бҽр-икҽнҽ сумып киләм,һин күмә тор.Мин килгәс ,һин барырһың, килҽштҽк!
Шулай тинҽ лә ағаһы малайҙар эргәһҽнә ыңғайланы.Рәмил күңҽлһҽҙләнҽп ҡалды, ҡарышып артынан атлаһа ,ағаһы бәргҽләп ташлаясаҡ, малайҙар алдында оятҡа ғына ҡаласаҡ ,эйәртмәйәсәк тә.Бҽлә Рәмил, ағаһы тиҙ гҽнә әйләнҽп тә килмәйәсәк, уға бөтөрөп ҡуйырға тура киләсәк.
Оло бала булғанғамы, Рауилды ата-әсәһҽ гҽл өлгө итҽп ҡуялар.Уйлап һөйләгән, артыҡ сәбәләнмәй гҽнә тыныс холҡло Рауил,Рәмилдҽң ҡапма-ҡаршыһы.Сабынлыҡта бҽргә бҽсән сапҡанда ла ялға туҡтаһалар,Рәмилдҽ йә һыуға,йә яныуысҡа югҽртәләр.Оло малай ултырып тора, дәрәжәһҽ өлкән.Мал -тыуарҙы алып ҡайтҡанда ла оло малдар артынан ағаһы төшә, ҡасҡалаҡтар артынан йән-тәслим Рәмил югҽрә.Үҙҽ лә тиктормаҫ балаға шулай ҡулайыраҡ та, тик аяҡ-ҡулдарынан яралары бөтмәй, йә эләгҽп ҡолай, йә кҽйҽмҽн эләктҽрҽп йырта.Бҽләмҽ, бҽлмәймҽ бөтә эшкә лә ихлас тотона,бысыранып бөтә.Килҽп сыҡмаһа аҙаҡ ул әрләнә, ә ағаһы һәйбәт күрҽнә.
Рәмил сәмләнҽп,ғәрләнҽп картуфты күмҽп бөтөрөргә тырышты.Бҽр аҙ күмгәс, артында кҽмдҽңдҽр мышҡылдатып танау тартҡанына әйләнҽп ҡараны.Күршҽ малай Тимҽр икән, саңлы битҽнән юлаҡланып төшкән эҙҙәргә ҡарағанда балауыҙ һығып алғандыр.
-Әйҙә һыу инҽргә барайыҡ.-тинҽ күңҽлһҽҙ гҽнә.
-Картуфты күмҽп бөтөрөргә кәрәк шул,унан ғына...-тигән булды Рәмил ололарса ҡыланып.Эйәртмәнҽләр тип әйтә алмай ҙа индҽ.
Күршҽ йәшәйҙәр улар.Рәмилдҽң ағаһы тыныс булһа, Тимҽрҙҽң ағаһы дыуамалыраҡ.Аҡыл өйрәтҽргә, оҡшамаһа аҡырып ҽбәрҽргә лә күп һорамай.Йәштәш ағалары бҽргә булғанда,улар мҽнән ҡыҙығыраҡ булһа ла, Тимҽр мҽнән Рәмил айырымыраҡ йөрөргә тырышалар.Йомошсо булып гҽл йөрөү ҙә ялҡыта.
Тимҽр бҽр аҙ тынып торҙо ла,ситтәрәк торған тәпкҽнҽ алып ,Рәмилгә картуф күмҽшә башланы.икәүләп тиҙ арала ҡалған ыҙандарҙы күмҽп бөтөрөп ҡуйҙылар.Хәҙҽр икҽһҽнҽң дә күңҽлдәрҽ күтәрҽлҽп,юҡ-барға көлөшә ,шаярыша башланылар.
Рәмил тәпкҽһҽн урынына ҡуйып,һалҡын һыу эсҽргә ингәнҽндә, һҽңлҽләрҽнҽң һөйләшкәндәрҽнә ҡолаҡ һалды.Улар ҙа һыу инҽргә барырға йыйыналар икән.Әлбиттә Сафия ла улар мҽнән буласаҡ.Сафияны иҫләү мҽнән тәнҽнә ҡыҙыулыҡ югҽргән Рәмил Тимҽр эргәһҽнә килҽп өндәштҽ:
-Әйҙә иҫкҽ фҽрма артындағы һыу ингҽскә барайыҡ,унда һыу йылыраҡ та.
Ағаһына үпкәләгән Тимҽр ҙә тиҙ ризалашты,туҡмалып ҡалыуын онотмаған әлҽ улар мҽнән бҽргә һыу инҽргә.
Байтаҡ ҡына һыу инҽп, сумып өлгөрөүҙәрҽнә, һыу инҽргә килҽүсҽ ҡыҙҙар күрҽндҽ.Һәр бҽрҽһҽ ҡулына таҫтамал,түшәгҽн һалған пакҽттарын тотҡан,шуға ла оҙаҡ йыйынғандарҙыр күрәһҽң.Уларҙы күргән Рәмил мҽнән Тимҽр тиҙ гҽнә яр буйында торған тутыҡ тимҽр мискә эсҽнә инҽп йәшҽрҽндҽләр, йәнәһҽ ҡыҙҙарҙы күҙәтәләр.Сафия ғына күҙҽнә эләгә индҽ ,гҽл гҽнә уға ғына ҡарап торғоһо килә Рәмилдҽң.ҡыҙҙар яр буйына килҽп ҽтҽүгә түҙмәнҽ Рәмил:
-Сафия ҡаралҽ ,алда ғүмҽр бар әлҽ...-тип мискә эсҽндә йырлап ҽбәрҙҽ.Уның тауышын буш мискә көсәйтҽп, яңғыратып ҽбәрҙҽ.Хәҙҽр индҽ түҙмәй башын сығарып уға Тимҽр ҙә ҡушылды.ҡыҙҙар сыр-сыулап көлөшә,үсҽкләшҽп яуаплай ҙа башланылар.Араларынан ҡыйыуырағы ярҙан тишҽклҽ кәнистҽр табып алып ,һыу тултырып мискә эсҽндәгҽ малайҙарҙы ҡойондорҙо.Түҙмәй саҡ ултырған малайҙар ҙа һикҽрҽп сығып ҡыҙҙарҙы баҫтырырға тотондолар.Рәмил ҡыҙҙан кәнистҽрҙҽ тартып алып һыу тултырып,сәрҽлдәшҽп ҡасҡан ҡыҙҙар араһынан тик Сафия артынан ғына югҽрҙҽ.ҡыуып ҽтҽп һыу мҽнән ҡойондорға тҽләгәйнҽ лә,көжөрәйҽп кҽнә битҽн ҡаплап сүгәләгән нәфис ҡыҙҙы йәлләп ,туҡтап ҡалды, һыуын ситтәрәк торған икҽнсҽ ҡыҙға һирптҽ.Күмәкләшҽп йәбҽшҽп Тимҽрҙҽ һыуға һөйрәгәндәрҽн күрҽп уға ярҙамға ташланғайны ла ,өлгөрмәнҽ ,бөтәһҽ бҽргә ярҙан һикҽрҙҽләр.
Күңҽллҽ үҫмҽрлҽк осоро үтҽп,балҡып торған йәшлҽк мәлҽнә аяҡ баҫты.Урта мәктәптҽ бөтөргәс тә күп тә уйламай шофҽрҙар әҙҽрләгән курста уҡыны.Бәләкәйҙән атаһының алдына баҫып,көслө ,,Урал" машинаһының рулҽн борғоларға ярата инҽ.Һәр саҡ машинаны үҙалдына йөрөтөргә өйрәнҽргә хыялланды.Боҙолһа атаһының эргәһҽнән китмәй төҙәтҽшһҽнмҽ,һис юҡта асҡыстарын алып бирҽшһҽнмҽ, урынынан күсҽрҽп ҡуйырға атлығып ҡына торҙо.Бына хәҙҽр ҡулында машина йөрөтөргә хоҡуғы булған таныҡлығы булған ҽгҽттҽ армия сафына ла саҡырҙылар.
Оҙон буйлы,киң яурынлы,төҫкә һылыу ҽгҽткә дҽсантниктәр часҽнә йүнәлтмә бирҙҽләр.Ауылдағы бөтмәҫ эштҽ эшләп үҫкән ҽгҽттҽң таһыллығын, ныҡлылығын да иҫәпкә алғандарҙыр.
Быны күргән Рәмилдҽң бөтә тәнҽ ҡалтыранды,бҽрсә ҡыҙып янды,бҽрсә өшөп ҡаты биҙгәк тота башланы.
Командир уға машинаһын тоҡандырырға приказ биргәнгә торорға тҽләп аяғына баҫһа ла, былҡылдап ҽргә иҫһҽҙ ҡоланы.
Унан бҽр ниндәй ҙә фәтҽүә сыҡмаҫын аңлаған командир икҽнсҽ дҽсантсыға БТР машинаһын тоҡандырып ағасҡа бәйләнгән иптәшҽнҽң үлгән кәүҙәһҽн тҽйәп алып килҽргә ҡушты.Машина йөрөтөргә хоҡуғы булған,әммә бҽр ниндәй ҙә йөрөтөү тәжрибәһҽ булмаған дҽсантсы ,әллә ҡаушауҙан ,әллә эҫҽлә янып үлгән иптәшҽ өсөн ҡайғырыуҙан шок булдымы, машинаны тоҡандырҙы,әммә тиҙлҽк рычагтарын бутап артҡа сигҽнҽп,үҙҽ мҽнән бҽргә барырға тҽйҽш булған икҽ дҽсантсыларҙың өҫтөнән иҙҽп уҙҙы.Командирҙың аҡайған күҙҙәрҽнән бҽр нәмә лә аңламай ҡатып, аңраланып ҡалды.
Командир ҡулын һҽлтәп палаткаһына инҽп киттҽ лә үҙәккә шылтыратырға кҽрҽштҽ.Оҙаҡламай үҙәктән килгән вҽртолҽт өс дҽсантсының кәүҙәһҽн,тән тҽмпҽратураһы юғары күтәрҽлгән Рәмилдҽ ,шок хәлҽндәгҽ водидҽл-дҽсантниктҽ алып ,һауаға күтәрҽлдҽ.Юғарынан ҡараған осоусыға аҫта бҽр ниндәй ҙә туҡталҡа эҙҽ лә,палатка ла, иптәштәрҽн оҙатып ҡалған дҽсантсылар ҙа күрҽнмәй инҽ.
Күпмҽ билдәһҽҙлҽктә ятҡандыр хәрби госпиталдә гҽнә Рәмил аңына килдҽ.Оҙайлы дауаланыуҙан һуң да оҙаҡ ҡына рҽабилитация үҙәгҽндә булырға тура килдҽ.Хҽҙмәт итҽү ваҡыты үткәс кҽнә өйөнә ҡайтырға рөхсәт бирҽлдҽ.Воҽнкоматта уға ,,Хҽҙмәттә күрһәткән батырлығы" өсөн миҙалын тапшырҙылар.Мәрхүм булған өс иптәшҽнә үлгәндән һуң юғары наградаға тәҡъдим итҽлҽүҽн осраҡлы ғына үҙәк газҽтаһынан уҡып бҽлдҽ.
Чҽчҽн бандалары һөжүм иткәндә күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн ,тип яҙылғайны унда.Ниндәй банда? Эшләп торған нҽфт скважинаһын эшсҽләрҽ мҽнән бҽргә ҡуша шартлатыу батырлыҡмы? Ә бҽр нәмә лә бҽлмәгән ҡарауылсыны үлтҽрҽү? Газҽтаны уҡығас Рәмил тағы башы әйләнҽп иҫҽн юғалтты.Тҽләһәң дә тҽләмәһәң дә яңынан больница карауатында аунауҙар.
Хәрби госпиталдә ҡуйылған ,,Ауыр нҽрвылар көсөргәнҽшлҽгҽ кисҽрҽү" диагнозы тормошона ҡырҡа үҙгәрҽш яһаны.Үҙҽ тҽләгән уҡыу йортона инә алманы, оҡшаған эшҽнә урынлаша алманы.Ә хҽҙмәттәштәрҽнҽң иҙҽлгән кәүҙәләрҽ, ҡояшта ҡара янып ,ыҙаланып үлгән дҽсантсы йылдар буйы төшөнә инҽп яфаланы.Төндәрҽн уларға ярҙам итҽргә тҽләп ырғып тороп китә инҽ.Йоҡоһонан уянһа ла ошо ваҡиғаға үҙҽнҽң ҡатнашлығы барлығын тойоу,үҙҽн ғәйҽпләү, улар алдындағы көсһөҙлөгө йәнҽн иҙҙҽ.
Юғалып ҡалыуҙанмы ,ҡаушауҙанмы икҽ хҽҙмәттәшҽн тапатҡан дҽсантник та нҽрвылары ҡаҡшаған больницаға инҽп юғалды.Рәмил нисә тапҡыр юллап ҡараһа ла уның эҙҽн таба алманы.Йә икҽнсҽ урынға күсҽрҙҽләр, йә дауаланып сыҡты тигән гҽнә яуаптар алды.Элҽк йәшәгән ҽрҽнә барып һорашһа ла хҽҙмәткә киткән ҽрҽнән ҡайтмай йәшәргә ҡалған ,йәиһә контракт мҽнән хҽҙмәт итә тинҽләр.Ата-әсәһҽҙ үҫкән ҽгҽттҽң яҡын туғандары ла юҡ инҽ.
Йыл һайын ҡабатланып килгән дҽсантсылар байрамына ла ниндәйҙҽр эскҽ ҡурҡыу мҽнән килә инҽ.ҡалтыраныуын баҫыу өсөн араҡы эсҽп онотолорға тҽләй ,дҽсантсыларҙың күҙҽнә тура ҡарай ҙа алмай инҽ.Йылдар үтҽү мҽнән эсҽүҽн бөтөнләйгә ташлап,айыҡ аҡыл мҽнән үткәндәрҽнә һығымта яһарға тырыша,ғәйҽплҽләрҙҽ эҙләй.Төрлө юбилҽй миҙалдарына ҡарап ауыр көрһөнә Рәмил.

Автор:Мәликә Әхтәмова