Все новости
БӨЙӨК ЕҢЕҮ
23 Августа , 10:11

ТАТР ҠАЯЛАРЫ БӨРКӨТӨ

Вафа Әхмәҙуллин 1944–1945 йылдарҙа Чехословакияла «Бейек Татрҙар» исемле партизандар отрядының командиры була. Мәсетле районының Һөләймән ауылында тыуып-үҫкән батыр I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, «1939 йылғы Чехословакия тәреһе» ордены, «Партизан һуғышында ҡатнашыусы», «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән наградланған. 1945 йылда Чехословакияның Почетлы гражданины тигән исемгә лайыҡ була.

ТАТР ҠАЯЛАРЫ БӨРКӨТӨ
ТАТР ҠАЯЛАРЫ БӨРКӨТӨ

Оҫта разведчик һәм яҡшы ойоштороусы

19 йәшлек Вафа Әхмәҙуллин Каменск-Подольск ҡалаһындағы артиллерия дивизияһында элемтәсе булып хеҙмәт иткән мәлдә немец илбаҫарҙары илебеҙгә һөжүм итә. Ҡыйыу егет фашистарға ҡаршы барған ҡаты алыштарҙа гел алғы һыҙыҡта йөрөй. Бер бәрелештә дошмандар уратып алғас, ҡулсанан сығып, партизандарға барып ҡу­шыла һәм 1942 йылдан башлап 1944 йылдың авгусына тиклем иптәштәре менән дошман тылында партизан һуғышы алып бара.
1941 йылдың 13 майында И.Ста­лин «Немец фашистарына ҡаршы йүнәлтелгән дошман тылындағы һуғыштар СССР-ҙың бөтә сик буйы өлкәләре һәм республикаларында ла алып барылырға тейеш» тигән бойороҡ бирә. Ҡарарға ярашлы, ҡыҫҡа арала 6200 партизан отряды барлыҡҡа килә, уларҙа тотош ғаиләләре менән һуғышыусылар ҙа була.
Илдәге партизан отрядтары менән башта маршал Климент Ворошилов етәкселек итә, 1944 йылдың 30 майында уның вәкәләт­тәре Үҙәк ставкаға ҡараған партизан хәрәкәте штабының начальнигы П.К.Пономаренкоға тапшырыла. СССР территорияһында һуғышҡан барлыҡ партизан отрядтары һәм командирҙары ошо Үҙәккә буйһона. Лейтенант В.Әхмәҙуллин иһә ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы С.А.Ковпак соединениеһына ҡара­ған «Н.С.Хрущев» отрядында разведротала һуғыша, дошман тылына уңышлы диверсиялар яһай. Үҙәктең «Фашистарҙың тимер юлы коммуникацияларын юҡ итеү маҡсатында «Рельс һуғышы»н киң йәйелдереү тураһында»ғы ҡарарына яраш­лы, 1943 йылда ғына Украина һәм Белоруссияла 42 операция ойошторолоп, унда дошмандарҙың юл хәрәкәте айҙарғаса туҡтатып торолған, хәрби ҡорал, аҙыҡ-түлек тейәлгән 18 мең составы, 70 күпере юҡ ителгән, 30 мең һалдаты һәм офицеры үлтерелгән. Бындай һуғыш алымын партизандар телендә «икенсе фронт» тип атағандар. Вафа Әхмәҙуллин «Рельс һуғышы» операцияларын­да үҙен оҫта разведчик һәм яҡшы ойоштороусы булараҡ таныта.
Вафа Мостафа улы украин телен яҡшы белә, бер үк ваҡытта немец телен дә, мосолман милләтле яуҙаштарын да яҡшы аңлай, русса ла таҙа һөйләшә. Уның менән һуғышҡан партизандар бер-бере­һенә бер туғандай мөнәсәбәттә була, ауыр саҡта бер-береһен ташламай. Разведчик Әхмәҙуллинға бер үк ваҡытта немецтарға ла, Украина милләтселәре – бандеровсыларға ла ҡаршы һуғышырға тура килә.
Һуғыш ахырына ҡәҙәр бандеровсылар немецтарға ла, СССР-ға ла ҡаршы һуғыша, ябай халыҡҡа күп ҡайғы һәм бәхетһеҙлек килтерә: Карпат тауҙарына китеп, унда йәшәгән кешеләрҙе талай, СССР яҡлыларҙы, коммунистарҙы язалай. Был турала яҡшы белгән легендар С.А.Ковпакка ла үҙ милләттәш­тәренә ҡаршы һуғышырға тура килә.
Гитлер вәғәҙә иткән үҙаллы­лыҡтың буш ҡыуыҡ икәнлеген аңлаған Степан Бандера һуғыш тамамланғанда егерме мең һалдаты менән Татр тауҙары аша башта Польшаның Вирла ҡалаһына барып һыйына, унан Австрияға сығып, Мюнхендағы нацистар ярҙамында Америкаға баш һала.


Ҡыҙыл армия Европаға яҡынлашҡанда

1944 йылдың 2 сентябрендә Чехословакия компартияһы чех һәм словактарҙы фашистарға ҡаршы көрәшкә саҡырып мөрәжәғәт итә. Быны подпольелағы «Чехословакия Милли фронты» партияһы күтәреп ала, компартия лидеры Климент Готвальдың мәҡәләһендә лә ошо хаҡта әйтелә: «Беҙ, чехословактар, тик Советтар Союзының ғына фашистик Германияны еңә алыуына ышанабыҙ, сөнки СССР беҙгә дуҫтарса ярҙам ҡулы һуҙа, илебеҙҙән фашистарҙы ҡыуып сығарып, ирек яулай алырыбыҙға өмөт-ышаныс уята һәм мөмкинлек бирә. Советтар Союзы беҙгә, чехословактарға, һуғыштан һуң да социаль, сәйәси һәм милли проблемаларыбыҙҙы яйға һалыуҙы демократик ысул менән хәл итеүҙә булышырға вәғәҙә итә.
Словактар, ҡулға ҡорал алып, беренсе булып милли азатлыҡ өсөн фашист режимына ҡаршы сыҡты. Уларҙың батырлығы Карпат аръяғы Украинаһындағы немецтар итеге аҫтында ҡалған халыҡтарҙың азатлыҡ өсөн яуға күтәрелеүендә ғәйәт ҙур роль уйнай.
Хәҙер беҙгә артыҡ һуҙырға ярамай, иптәштәр, һуңғы сиккә килеп терәлдек бит инде, бөгөн өс партияға, атап әйткәндә, коммунистар, социал-демократтар һәм чех социалистарына, дөйөм дошманға ҡаршы бергәләп көрәшкә күтәрелергә иң уңайлы мәл етте».
Подпольелағы «Млада фронта» биттәрендә атаҡлы көрәшсе, коммунист-журналист Юлиус Фучиктың да сығышы урын ала. Словакия Милли восстаниеһы еңелгән хәлдә лә ул күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәй: «Һеҙҙең еңеү-еңелеүҙәрегеҙҙе, тәрән подполье шарттарында булһаҡ та, барыбыҙ ҙа беләбеҙ һәм ихластан тәбрикләйәбеҙ, иптәштәр! Һеҙ – Ҡыҙыл армия геройҙары! Тиҙерәк фашистарҙы еребеҙҙән, илебеҙҙән ҡыуыу, дошманға ҡаршы ҡаты тороу һәм уларға һәр яҡлап зыян килтереү сараһын күрегеҙ, уларҙың транспортын, хәрби-һауа һәм ҡоро ерҙәге көсөн ҡаҡшатырға һәм юҡ итергә тырышығыҙ! Гитлерсыларға ҡаршы әүҙем көрәшкә күтәрелегеҙ!» Һуғыштан һуң Ю.Фучиктың «Һайланма әҫәрҙәр»енә ингән был сығышы ха­лыҡтың патриотик рухын күтәреүҙә ҙур роль уйнай.
Ошоға оҡшаш өндәмәләр 1941 йылда уҡ Европа концлагерҙарынан ҡасҡан совет офицерҙары һәм Германия заводтарында эшләүҙән баш тартып урман-тауҙарҙа йәшеренеп йөрөгән рус, француз, инглиз, чех, словак, немец антифашистарында ҙур яҡлау таба һәм улар ҙа, партизан төркөмдәре ойоштороп, немец режимына ҡаршы сыға. Ваҡыт уҙыу менән был төркөмдәр партизан отрядтарына әйләнә.
Рәсәйгә ҡаршы һуғышҡан Румыния, Венгрия, Чехословакия, Польша һалдаттары араһында де­зертирлыҡ көсәйә. Мәҫәлән, 1942 йылда Рәсәйгә ҡаршы һуғышҡа оҙатылған 800 словак һалдаты – Ҡыҙыл армияға, тағы ла 400-ө Украина һәм Белоруссия партизандарына ҡушыла.
Немецтарҙың асыуын ҡайнатҡан ошоға оҡшаш хәлдәр артабан да ҡабатланып тора. Әйтәйек, 1942 йылдың ноябрендә Украинаның Белокоровичи станцияһында С.Ф.Маликов етәкселегендәге партизан отрядына үҙ теләге менән – 7, Одессала 45 словак һәм чех һалдаты ҡушыла. Ҡыҙыл армия яғына сығып, немец фашистарына ҡаршы көрәшкән Чехословакия патриоттарының иҫәбе артҡандан-арта барып, шул йылдың сентябрь башында «Рельс һуғышы» операцияларында ҡатнаша башлай. Немецтар яғында һуғышҡан 2-се Словакия пехота дивизияһы һалдаттары ла, Брест–Лунинец–Гомель тимер юлы станцияһындағы юлды шартлатып, Үҙәккә фашистарҙың төп нығытмалары хаҡында ҡиммәтле мәғлүмәт тапшыра. Шунда разведчица Г.Д.Сосинаның сослоғо арҡаһында Минск тирәһендә немецтар яғында һуғышҡан алты словак һалдаты совет партизандары яғына сыға.


Словакия милли восстаниеһы

Совет разведчиктары Словакияла партизан һуғышы ойоштороу өсөн күтәрелгән мәлдә илдәге сәйәси хәлдәр бик ҡатмарлы тора. Атап әйткәндә, клерофашистик Йозеф Тисо хөкүмәте Чехословакия компартияһына ҡаршы көрәшә һәм, Германия менән 25 йылға төҙөлгән килешеүгә ярашлы, йыл һайын 60 мең словакты эшкә ҡыуа, ил байлығын немецтар файҙаһына тәләфләй, иҡтисад, мәғариф, сә­йәсәт, мәҙәниәткә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе лә Гитлерҙан башҡа үтәй алмай. Шул сәбәпле Чехо­словакия– Германия сигендә илба­ҫарҙарға ҡаршы туптар шартламай, Германияға ҡаршы һуғыш иғлан ителмәй. «Ихтыярһыҙ президент» исемен алған Чехословакия президенты Эдвард Бенеш Англияға ҡасҡас, Тисо тулыһынса Гитлерға буйһона.
Әммә ошондай көсөргәнешле шарттарҙа ла СССР Словакияны ярҙамынан ташламай: 1941 йылдың 18 июлендә И.Сталин «Германияға ҡаршы һуғышта бер-береңә ярҙам итеү, СССР территорияһында Чехословакия частарын булдырыу» тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуя. 1942 йылдың 27 сентябрендә үҙ көсөнә ингән ошо Килешеүгә ярашлы, 5 ғинуарҙа Быҙаулыҡ ҡалаһында айырым 1-се Чехословакия пехота батальоны төҙөлә. Ул 1943 йылдың 5 майында фронтҡа оҙатыла. 1941 йылдың октябрь-декабрь айҙарында – айырым һәм Ефремов ҡалаһы районында формалашҡан 2-се Чехословакия истребителдәр авиаэскадрильялары, 1944 йылдың апрель-июнь айҙарында – Украинаның Ровно ҡалаһында 1-се Чехословакия армияһы корпусы, 32 самолеттан торған 1-се Чехословакия истре­бителдәр авиаполкы, ә инде йыл аҙағында 65 танктан торған 1-се Чехословакия танк бригадаһы, 3 танк һәм 1 мотопехота батальондары формалаша.
Быны ишетеп рухланған словак һәм чех һалдаттарының СССР-ға ҡаршы һуғышыуҙан баш тартыуы йышая, улар Ҡыҙыл армия яғына сыға башлай. Мәҫәлән, Ян Станислав, Станислав Мичевтың Словакия Милли восстаниеһы тураһындағы «Завещание свободы» тигән китабында был турала ошолай яҙыла: «1942–1943 йылдарҙа Украинала, Белоруссияла өс тиҫтә словак һәм чех һалдаты Ҡыҙыл армия яғына сыҡҡас, күп милләтле 1-се пехота дивизияһына ҡушылып һуғышалар. Ә 1944 йылдың 10 апрелендә чехословактарҙан торған 1-се һауа дивизияһында бөтәһе 16 мең кеше һуғыша. Ошо айҙа өс пехота, бер танк бригадаһы, биш артиллерия полкынан торған тәүге Чехословакия армияһы ойошторола».
Бейек Татр тауҙарын икегә бү­леп аҡҡан Грон йылғаһы буйында урынлашҡан Бжезов ҡалаһында восстание алдынан ҙур митинг ойошторола. Унда урындағы Халыҡ советы һәм Словакия армияһы, Мәскәүҙән килгән Чехословакия Коммунистар партияһы вәкилдәре Ян Шверма, Клемент Готвальд, Рудольф Сланский һ.б. немецтарға һатылған Йозеф Тисо хөкүмәтен тәнҡитләп сығыш яһай. Милли восстание етәксеһе һәм ойоштороусыһы Ян Шверма үҙенең сығышында немецтар баҫып алған Спишска, Нова Вес, Кежмарок кеүек ауыл-ҡалаларҙы фашистарҙан таҙартыу бурысының бик етди тороуын, тирә-яҡ ауылдар һәм ҡалаларҙа йәшәүселәрҙең барыһының да дошмандарҙы үҙ еренән ҡыуыуҙа берҙәмлек күрһәтергә тейешлеген әйтә.
Шверманың саҡырыуы халыҡ йөрәгенә барып етә: Словакия Милли восстаниеһы тотош илде ялмап ала, кешеләр ауылдары менән партизан отрядтарына һәм баш күтәреүселәр сафына ҡушыла. Был ваҡытта партизан бригадалары һәм отрядтарының төп штабы разведка мәғлүмәттәре алыу өсөн уңайлы тип табылған Волоска ауылында тора.
Вафа Мостафа улы һуғышҡан 2-се партизандар бригадаһы, еңеүгә рухланған халыҡ иҫәбенә байтаҡҡа артып, Ружомберк, Липтовска-Микулаш, Попрад ҡалаларын азат итә. Бынан тыш, немецтарҙың өҫтәмә көстәрен уҙғармау маҡсатында Яңы һәм Иҫке Смоковцы, Татарнаска Поланка, Штребске Плесо, Важиц ҡалалары, Виходна ауылы һәм Гиби станцияларындағы күперҙәр шартлатыла. Был ауыл-ҡалалар өсөн барған ҡаты һуғыштарҙа Вафа Мостафа улы ла иптәштәре менән ҙур батырлыҡ күрһәтә.
Баш күтәреүселәр илдең көнсы­ғышын яулап алғас, урындағы власть вәкилдәренең Революцион халыҡ комитеттары ойошторолоп, дәүләт власы халыҡ ҡулына күсә. Халыҡ хатта немецтар өҫтөнлөк иткәндә лә ҡурҡмайынса үҙ эшен дауам итә. Липтовска-Кокава ауылындағы ошондай комитет Важец ауылында төйәкләнгән партизандарға аҙыҡ-түлек менән ярҙам итеп тора.
Әммә тиҙҙән ҡара көндәр башлана. Словакия баш күтәреүселә­ренә ҡаршы бөтәһе һигеҙ дивизия ҡуйыла, Гитлер улар менән командалыҡ иткән генерал Бергер урынына генерал Хефлены билдәләй. СС язалаусылары бөтә Словакия буйынса үҙҙәренең ҡан­лы эштәрен башҡара – башта Урта Словакиялағы Крупин, Зволен, Бжезно ҡалалары баҫып алына, илдең сәйәси үҙәге иҫәпләнгән Банска-Бистрице ҡалаһы ҡанға батырыла, төшөнкөлөккә бирел­гән, ышанысын юғалтҡан баш күтәреүселәр меңәрләп әсирлеккә төшә. Уларҙың күптәре атыла, айырыуса партизандарға ярҙам иткәндәре ҡаты язаларға дусар ителә, төрмәгә ултыртыла. Кежмарок исемле ҡала өсөн алып барылған көсөргәнешле һуғышта ла немецтар өҫтөн сыға. Уларға тиҙ арала Венгриянан өҫтәмә көс ташлана. Шул арҡала Попрад йылғаһы буйында урынлашҡан Кежмарок фашистар ҡулында ҡала.
Быларҙан тыш, баш күтәреү­селәрҙе ҡанға батырыу маҡсатында Венгрияның «Хорст Вессель», Польшаның «Дирлевангер» мотопехота дивизиялары ла Словакияға ташлана. Хәлдең бындай боролош алыуы барыһын да ныҡ борсой һәм Словакия армияһының, халыҡ­тың рухын төшөрөүҙә, берҙәмлек ҡаҡшауҙа үҙ ролен уйнай. Етмәһә, Словакия сигенә яҡынлашҡан Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәре лә, үҙ илен гитлерсыларҙан таҙартырға ашҡынған Советтар Союзы Геройы, генерал Людвиг Свободаның 1-се Чехословакия корпусы ла килеп етә алмай – был ваҡиғалар баш күтәреүселәрҙең еңелеүендә төп сәбәп булып тора.
Ҡыҙыл армия һәм Свобода корпусының артиллерия канонадалары әленән-әле ишетелеп торһа ла, уларҙың тау баштарында урынлашҡан фашист нығытмаларын күрмәүе арҡаһында ҙур юғалтыуҙар кисергәнен баш күтәреүселәр белмәй, әлбиттә. Гитлерсылар Дукла артылыштарында ҙур тәжрибә туплаған, тик тауҙарҙа ғына ҡулланыу өсөн етештерелгән еңел пулеметтар менән ҡоралланған снайперҙарға һәм махсус күнегеүҙәр уҙған альпинистарға таяна һәм уңышҡа өлгәшә. Уларға ҡаршы һуғышҡан Ҡыҙыл армия һәм Чехословакия корпусы һалдаттары тәүлегенә бер саҡырым самаһы ер уҙа һәм байтаҡ яугирҙарын юғалта. Аҡ ҡар өҫтөндә ятып ҡалған яралыларҙы алып сығыу, үлгәндәрен ерләү бөтөнләй мөмкин булмай, шул сәбәпле был ялан «Долина смерти» тигән исем менән йөрөй. Был хәлдәрҙең барыһы ла словактарҙың рухи төшөнкөлөккә бирелеүенә һәм немецтар тарафынан еңел генә ҡоралһыҙландырылыуына булышлыҡ итә.
Бәхеткә күрә, Словакия Милли восстаниеһында ҡатнашыу­сыларҙың барыһы ла немецтарға баш һалмай: үҙ иле өсөн йәнен аямаған патриоттар тауҙарҙа партизандарға ҡушыла, коммунистар подпольеға китә. Банска-Бистрице ҡалаһының немецтар ҡулында булыуы, отрядтың фашистарға ҡаршы көслө удар яһарға әҙерләнеүе хаҡында капитан Волянский Киевҡа радиограмма ебәрә. Унан партизандарға самолеттарҙа ярҙам киләсәге ха­ҡында яуап менән бергә «Словакияла, Украина һәм Белоруссиялағы кеүек, ҙур булмаған отрядтар төҙөргә, төркөмләп һуғышыу так­тикаһын файҙаланып, дошман ты­лында партизан хәрәкәтен йәйел­дерергә» тигән бойороҡ килә.
Шулай итеп, немец фашистарына ҡаршы ойошторолған ҡанлы көрәштең беренсе этабы тамамлана һәм киң масштаблы партизандар һуғышы башлана.


Шайтан тарлауығы аша – Польшаға

Дошмандар тәбиғәт торошона артыҡ иғтибар итеп бармай, йылы кейемдәре, ҡоралдары етерлек булғас, үҙҙәрен өйҙәгеләй хис итә. Партизандарға ҡаршы һуғышыу өсөн Татр тауҙарына бөтәһе 50 мең һалдат һәм офицер, 14 дивизия ҡуйыла. 1944 йылдың 25 октябрендә төп удар В.Әхмәҙуллин, П.Величко, А.Егоров, И.Волянский, Е.Белик, М.Сечанский, В.Кветинский отрядтарына яһала. Словакия Милли восстаниеһында бөтәһе 57 отряд ҡатнаша, улар араһында 20-се һан аҫтында билдәләнгән «Бейек Татрҙар» отряды ла бар, шулай уҡ 33-сө һан аҫтында капитан Евгений Волянскийҙың «За свободу славян» һәм 56 һаны менән Даян Мурзин етәкләгән Ян Жижка отряды күрһәтелгән.
Түбәнге Татр һәм Бескид тауҙа­рына, Бжезна, Буковина, Поланы тауҙарында хәрәкәт икән отрядтарға ҡаршы гитлерсылар төньяҡтан – генерал Дурмвангерҙың, көнь­яҡтан генерал Шилдың язалау­сылар отрядын ташлай. Шул ваҡыттарҙағы ауыр мәлдәрҙе ки­сергән, һуңынан Чехословакия Компартияһының генераль секретары булып киткән коммунист Густав Гусак үҙенең иҫтәлектәрендә был турала ошолай тип яҙа: «Беҙ тауҙарҙа аҙашып йөрөнөк. Генерал М.Р.Штефаниктың, Ян Налепканың, И.Сталин исемендәге 1-се Чехословакия һәм М.Шукаевтың партизан бригадаһы менән бәйләнеште юғалтҡайныҡ. Коммунистар Ян Шверма, Рудольф Сланский партизан отрядтарына етәкселек итте. Беҙгә шыҡһыҙ, елле көн­дө шомло геүләгән ҡаялар аша Пшеровҡа сығырға кәрәк ине. Үҙебеҙҙең иҫән ҡалыуыбыҙ менән юл күрһәтеүсе фараж Бартенға бурыслыбыҙ, ул беҙгә бар тирә-яҡ СС язалаусылары менән тул­ған иң ауыр ваҡыттарҙа ярҙам итте. Беҙ тик 11 ноябрҙә генә Ломнисте үҙәненә барып еттек, унда бер аҙ хәл алғандан һуң Дольни Лгота ауылына сыҡтыҡ. Капитан Егоров бригадаһына ҡараған Түбәнге Татр тауҙа­рында хәрәкәт иткән В.Сурков, К.Данилов, А.Каличенко етәксе­легендәге полктарҙы тергеҙҙек, хатта майор А.Сиприж коман­далығындағы өр-яңы полк бар­лыҡҡа килде. Артабан был полк генерал Людвиг Свободаның 2-се Чехословакия бригадаһы тип аталды».
Словакия Милли восстаниеһы ҡанға батырылғандан һуң ҙур ауырлыҡтар аша бөтәһе егерме мең партизан һәм баш күтәреүсе диңгеҙ кимәленән 2655 метр бейеклектә ятҡан Татр тауҙары аша Польшаға сыға. Был турала совет капитаны Михаил Глидер иҫтәлектәрендә лә әйтелә: «...Был хәл 1944 йылдың 10 ноябрендә булды. Бөгөнгөләй хәтерләйем: аҫта, Лупчанск яланында, атыу тауыштары оҙаҡ яңғырап торҙо, әммә немецтарҙың язалаусылар отрядтары беҙҙең Хабенец та­уында икәнлекте белмәй ине. Юл оҙон һәм ҡурҡыныс, урманға тиклем тағы ла ике километр самаһы барырға кәрәк. Иң алдан Украина партизандар хәрәкәте штабы начальнигы А.Н.Асмолов бара. Барыбыҙ ҙа юлда осраған һәр ҡыуаҡҡа, үләнгә йәбешеп барабыҙ. Өҫтән, үс иткәндәй, епшек ҡар яуа, туҡтарға уйламай ҙа.
Шул ваҡыт бер партизан:
– Братья славяне! Швермаға ярҙам итегеҙ! Үлә бит, саҡ-саҡ һөйрәлеп килә, – тип ҡысҡырҙы.
Ысынлап та, ул атлар-ат­ламаҫ килә ине, бейәләйҙәре юҡ, ҡулдары туңған, минән башҡа уға ярҙам итерҙәй кеше булманы – күптәр аяҡта түгел, имгәкләп бара ине. Асмоловтың адъютанты Микулаш Ревилак Швермаға ярҙам итергә тырыш­һа ла, тегеһе йығыла ла китә, йығыла ла китә. Бер йығылһа – тора алмай. Шунан уға немец антифашисы Мартин Вейкерт ярҙам итте. Төндә Шверманың итектәрен урлағандар икән, партизан Микулаш уға үҙенең запас итеген, йылы носкиҙарын кейҙерҙе.
Капитан Обдражек та яра­ланғайны, уны күтәреп алып барҙыҡ. Аяғы ҡаты яраланған тағы ла бер ҡарт партизан арттараҡ килә ине, ул ярҙамдан баш тартты.
– Зинһар, мине ташлап китегеҙ, барыбер үлергә бит! – тип инәлде. Кеҫәләрен тикшермәгәйнек, баҡһаң, бер «лимонка»һы булған икән. Бер саҡ артта ҡаты шартлау тауышын ишеттек. Әйләнеп ҡараһаҡ – ҡанға мансылған ҡарт партизандың кәүҙәһе...
Урманға етәрәк Асмолов барыбыҙҙы ла теҙеп ҡуйҙы, тик беҙҙең сафыбыҙ ныҡ һирәк­ләнгәйне. Үлемесле булып арыған, йөҙө һурылып, ҡартайып киткән командирыбыҙҙың да йөҙөн, һаҡалын ҡар баҫҡан, үҙе борсоу­лы. Ул беҙгә ҡыҫҡа ғына итеп:
– Ял юҡ, иптәштәр. Саҡ ҡына түҙегеҙ инде! – тине.
Урманға ингәс, партизандар барыһы ла сапҡан үләндәй ергә йығылды. Кемдер усаҡ яғырға тотондо. Ут йылыһы беҙҙең арыған кәүҙәләребеҙҙе йоҡоға талдырҙы: түңәрәк яһап, бер-беребеҙҙең өҫтөнә яттыҡ та үлектәрсә йоҡлап киттек. Шунда ғына Асмолов менән Сланский Шверманың юҡлығын шәйләгән һәм артынан кеше ебәргән. Уның туңып үлгәнен, янында ҡоралы һәм йылы курткаһы булмауын белдек».
Яҙылғандарға өҫтәп шуны әйтергә мөмкин: 1951 йылда Социалистик Чехословакия компартияһының генераль секретары Рудольф Сланскийға 50 йәш тула. Тағы ла ике йылдан, 1952 йылдың ноябрендә, Ян Швермаға ярҙам итмәгәнһең, тигән ғәйеп ташлап, уны аҫыуға хөкөм итәләр. Ә К.Готвальд иһә 1953 йылда, И.Сталиндың вафатынан һуң ике аҙна уҙғас, серле рәүештә яҡты донъянан китә.


Бөркөттәр ҡанат ҡаға

Үҙәктең бойороғон тормошҡа ашырыу өсөн «Бейек Татрҙар» отряды командиры, 23 йәшлек Вафа Әхмәҙуллин ҙур көс түгә. Башлыса словак, чех, рус, украин һәм белорустарҙан торған отряд партизандары арыҫландай һуғыша. Агенттар һәм һатлыҡ йәндәрҙән һаҡланыу маҡсатында барыһы ла йәшерен исем-шәриф йөрөтә. Вафа Мостафа улы үҙе лә «Вася», «Василь», «Василий» кеүек исемдәрҙә йөрөй.
Башта отрядта ун биш кеше була. «Совет офицерҙары ойош­торған яңы отряд барлыҡҡа килгән» тигән хәбәрҙе ишеткәндән һуң «Бейек Татрҙар»ға тирә-яҡ ауыл-ҡалаларҙан ағыла башлайҙар. Отрядтағы алты совет офицеры, Антон Катрак, Винцент Вацлавик, Ян Кубанчик, Ян Сыч, Ян Медвечки, Стефан Моравка, Юлиус Врабец һәм башҡалар һыналған яугирҙар иҫәпләнә. Концлагерҙарҙан ҡасҡан яңы кешеләр араһында старшина Константин Скоробогатов, Марк Широченко, Роман Гупало һәм Иван Фита исемле егеттәр була, тиҙҙән Липтовска-Кокава, Важец, Штебрске Плесо, Подбанске, Прибилино, Ваврищево ауылдарынан килгән словактар ҙа ҡушыла. Командир Әхмәҙуллиндың комсомолец булыуы, Украинала һуғышып, тәжрибә туплағаны һәм иптәштәре менән кешелекле мөнәсәбәт урынлаштыра белгәне өсөн словактар уға ышана һәм ихтирам итә. Командир һайлау хаҡында һорау тыуғас, барыһы ла бер тауыштан Вафа Әхмәҙуллинға ышаныс белдерә. Леонид Леонов исемле рус офицерын – комиссар, украин егете Анатолий Барабашты – штаб начальнигы, Стефан Моравка исемле словакты разведка начальнигы итеп билдәләйҙәр. Яңы барлыҡҡа килгән отрядтың хәрәкәт итеү районы итеп Татр тауҙарын билдәләйҙәр. Был турала Киевҡа генерал Т.А.Строкач исеменә: «Отряд төҙөлдө, словак халҡы дөйөм милли восстаниеға әҙер, Словакия командованиеһы сигнал көтә» тигән радиограмма ебәрелә.


* * *

Партизандар немецтарҙы «швабтар», «боштар» тип йөрөтә. Важец утарында торған боштарҙың ҡорал, аҙыҡ-түлек ылауына яһалған һөжүм отрядтың тәүге уңышы була, унда Әхмәҙуллин партизандары алты ылау хәрби боеприпас һәм арыу уҡ аҙыҡ-түлек эләктерә. Татр тауҙарында яңы партизан отряды пәйҙә булыуы немецтарҙы борсоуға һала, уны нисек тә юҡ итергә булалар. Ике арала барған ҡаты алышта партизандар түңәрәк оборона тотоп һуғыша һәм аҙаҡ, төркөмләп сығыу тактикаһын ҡулланып, ҡулсанан сығыуға өлгәшә. Ошо һуғышта немецтарҙың 20 һалдаты һәм офицеры үлтерелә. Партизандар, Важец утарын ҡалдырып, ситтән ҡарағанда бөркөт суҡышына оҡшаған Кшивани тарлауығына йүнәлә. Был боштарҙың язалаусы отрядтарынан һаҡланыу һәм партизандарҙың именлеген тәьмин итеү өсөн эшләнә.
Тиҙҙән разведчиктар йәшел йомшаҡ мүк менән ҡапланған бер ташландыҡ барак табып ала һәм, үҙҙәрен эҙәрлекләүсе боштар күҙенән йәшенеп, шунда ял итергә була. Ҡыш етеп килә, отрядты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итергә кәрәк – командирҙы ошо мәсьәлә борсой. Штаб ағзалары менән кәңәш иткәндән һуң ваҡытлыса ҡалырға булалар, аҙналар буйына асыҡ һауа аҫтында йоҡлап йонсоған партизандар ҙа шатланып ризалаша.
Бер аҙ ял иткәндән һуң Әхмә­ҙуллиндың разведчиктары тиҙҙән бер нисә колонна менән немец автомашиналары уҙасағын асыҡлай. Разведка төркөмө начальнигы Стефан Моравка менән кәңәшләшеп засада ойошторорға булалар. Һәр деталгә иғтибар итәләр: һөҙөмтәһе булырмы, кешеләрҙе һаҡлай алыр­ҙармы? Һөҙөмтәлә партизандар уңышҡа өлгәшә: дошмандың 15 һалдаты һәм офицеры юҡ ителә, 2 йөк машинаһы шартлатыла.
Артабан отряд разведчиктары ауылдарҙа боштарҙың урындағы халыҡ иҫәбенә агенттар әҙерләүен, халыҡтан таланған байлыҡты Братислава аша Германияға ебәреп ятыуҙарын асыҡлай. Отряд тағы ла бер елле генә операция ойошто­рорға ниәтләнә. Әҙерлек барған мәлдә Липтовска-Кокава ауылының Халыҡ һайлау комитеты рәйесе Адам Зарубен Әхмәҙуллинға бер гәзит тоттора. «Уҡы, унда һинең башың өсөн боштар 4 мең рейхмарка вәғәҙә иткән, һаҡланып йөрө, Василий!» – ти ул. «Ҡайғыртыуығыҙ өсөн рәхмәт! – тип яуаплай Вафа Мостафа улы. – Һаҡланырмын, партизандарҙы ла һаҡлармын. Әле бына үҙҙәренә матур ғына бер концерт ойошторорға әҙерләнәбеҙ, туған!» Әхмәҙуллин Сыч төркөмө менән засадаға әҙерләнеүҙәрен һөйләп бирә, тирә-яҡтағы хәлдәрҙе һораша. Сыч төркөмө партизандары был юлы ла командирҙың өмөтөн аҡлай: немецтарҙың бер йөк машинаһы шартлатыла, 11 һалдаты үлтерелә. Икенсе көндө, атап әйткәндә, 9 октябрҙә, немец радиоһы халыҡҡа ялған хәбәр тарата: йәнәһе лә, немецтар 67 кешенән торған партизан отрядының 27-һен юҡ иткәндәр...
Бер нисә көндән партизандар Святой Петер ауылы янында урынлашҡан немец аэродромына ташлана. 1944 йылдың 15 октябренән 16-һына ҡараған төндә уҙғарылған был операциянан, бәхеткә күрә, барыһы ла имен-аман әйләнеп ҡайта. Унда Әхмәҙуллин партизандары 35 немец һалдаты һәм офицерын үлтерә, 18-ен яралай. Егеттәр шулай уҡ боштарҙың күп зарядлы парлы зенит пулеметын алып ҡайта. Батырлыҡтары өсөн Йозеф Уснянский, Ян Панкиовски һәм Иван Каламбетҡа отряд исеменән ҙур рәхмәт белдерелә.
«Бейек Татрҙар» отрядының уңышы Стефан Моравка төркөмө разведчиктарының сослоғона ныҡ бәйле була. Батырлыҡ артынан батырлыҡ күрһәткән был егеттәр Прибилин, Кокава, Виходна ауылдарына рейд яһап, Важец тимер юлы станцияһы аша Штребске Плесо ҡалаһына уҙасаҡ поезға һөжүм ойоштора. Операцияны атҡарыу маҡсатында улар башта дошман постарын, унда күпме һаҡсы тороуын, ниндәй ҡоралдары булыуын асыҡлай. Был ваҡытта «Василий» төркөмө Моравка төркөмө менән разведкаға китә. Отрядтағы һәр кем үҙ эшен яҡшы белә һәм командир булмаған осраҡта ла алдына ҡуйған бурысын намыҫ менән үтәй: Паштрнак менән Урда төркөмдәре халыҡ һайлау комитеттары вәкилдәре бүлгән аҙыҡ-түлекте ташый, Ваврищево ауылы полицайҙарын ҡоралһыҙландырып, уларҙың 20 винтовкаһын, 21 шинелен тартып ала, партизандарға ҡушылырға теләк белдереүселәр менән бәй­ләнеш булдыралар. Артабанғы көндәрҙә лә отрядтың тынғыһыҙ партизандары буш тормай: шул уҡ Стефан Моравка төркөмө Штребске Плесо ҡалаһы шифаханаһын­да ял итеүсе немецтарға һөжүм ойоштора һәм ундағы боштарҙың барыһын да юҡ итә.
Бер мәл разведчиктар Гиби ауылына өс йөҙ немец һалдаты киләсә­ге хаҡында мәғлүмәтте асыҡлай. Ауыл кешеләренең һөйләүенсә, боштар партизандарға ҡаршы һуғышырға ниәтләнә икән. Был хаҡта ишеткәс, Вафа Әхмәҙуллин партизандарға бер нисә көн дауамында йәшерен бункерҙар ҡаҙып, шунда ҡышҡылыҡҡа туплаған аҙыҡ-түлек һәм башҡа кәрәк-яраҡ, запас әйберҙәр, ҡоралдарҙы ташып урынлаштырырға һәм һуғышҡа әҙерләнергә бойора.


Алыш артынан – алыш

Ҡышҡы Татр тауҙарында партизандар билдән ҡар йырып хәрәкәт итә. Шуға өҫтәп, боҙло юлдар, һауа торошоноң еүеш һәм томанлы булыуы яугирҙарҙың хәлен ала. Халыҡ ярҙамына таянайыҡ, тиһәләр, аралар йыраҡлығы бәкәлгә һуға. Был уңайһыҙлыҡтар рацияның запас батарейкалары бөткәндә, аҙыҡ-түлек, йылы ойоҡбаштар, ҡышҡы итектәр, медицина ярҙамына мохтажлыҡ кисергәндә айырыуса ныҡ һиҙелә. Ауырлыҡ кисереүҙәре хаҡында Үҙәккә радиограмма ебәргәс, «самолеттан ярҙам ташларбыҙ, усаҡ яғығыҙ» тигән яуап килә. Быға партизандар ныҡ шатлана.
Был ваҡытта отряд немецтар­ҙың көнсығыш Словакияла торған тау дивизияһын контролдә тота, ваҡыты-ваҡыты менән уларға ҡар­шы засадалар ойошторола. Разведка килтергән хәбәргә ярашлы, совет самолеты киләсәк төн тыныс булырға тейеш. Асылда шулай килеп сыға ла: партизандар СССР-ҙан килгән ярҙамды ташып алалар, ҡышҡы кейем, ҡорал, аҙыҡ-түлек һәм башҡа әйберҙәрҙе тиҙ арала бункерҙарға урынлаштыралар. Командир Әхмәҙуллин менән комиссар Леонов Словакия партизандарының үҙәк штабына барып ҡайтҡандан һуң Стефан Моравка һәм Ладислав Беньо етәкләгән егерме биш кешелек диверсия төркөмө менән 23 октябргә билдәләнгән засадаға әҙерләнә башлай.
Үҙ төркөмөн беренсе булып төркөм командиры Стефан Моравка алып китә. Кокава һәм тағы ла бер нисә ауыл-утарҙы уҙғандан һуң Ваврищево ауылы буйлап аҡҡан Белы йылғаһы янында уйламаҫтан немец самолетының утына эләгәләр, ләкин бирешмәйҙәр. Шунда уҡ автоматтарҙан күмәк ут асып, самолетты яндырыуға ирешәләр. Янып ятҡан самолет янына йүгереп барһалар, бер пулеметтан башҡа бер ни ҙә иҫән ҡалмаған икән. Ҡоралды ҡулға төшөргәс, партизандар тиҙ арала юҡҡа сыға, сөнки немецтарҙың үҙҙәренең артынан киләсәген яҡшы аңлайҙар. Былай ғына ҡалдырмаҫтар, яуыздар! «Партизандарға ярҙам иткән­һегеҙ, беҙгә хәбәр итмәгәнһегеҙ», – тигән ғәйеп ташлап, халыҡты рәнйетеүҙәре бар – шуныһы ҡурҡыта командирҙы. Яндырыл­ған Южичков Млин, Важаков биләмәләре, Лидице, Лежаки, Прлов, Плоштина трагедиялары хаҡында әле Киевта уҡ һөйләп, халыҡ менән бик һаҡ булырға ҡушҡайнылар, подпольела нәшер ителгән гәзиттәрҙә лә яҙып, киҫәтеп торалар. Шуға Әхмәҙуллин да, отряд командиры менән сәйәси комиссар Леонов та был деталде күҙ уңынан ысҡындырмай.
Асылда барыһы ла партизандар уйлағанса килеп сыға: күп тә үтмәй, Кшивани тауҙарына яҡын урынлашҡан Довалово ауылы яғынан һәр береһендә бишәр автоматлы немец һалдаттары ултырған өс ылау күренә. Төркөм егеттәре күп уйлап тормай: барыһы бер төптән немецтарға ташлана һәм язалаусылар төркөмөн юҡ итә.
3 ноябрҙә Важец-Виходна юлында боштарға ҡаршы тағы ла бер засада ойошторола: унда партизандар үҙҙәренә ҡаршы ебәрелгән бер немец танкыһын шартлата, алты дошманды үлтерә. Бынан һуң Әхмәҙуллин дошман тылына разведка ебәрә һәм, немецтарҙың отрядты уратып алып юҡ итергә ниәтләнеүен асыҡлағас, нисек тә Татр ҡаялары аша Польшаға сығыу юлын эҙләүҙе дауам итергә булалар.
1944 йылдың көҙөндә «Бейек Татрҙар» отрядында ике йөҙҙән ашыу партизан була. 7 ноябрь көнө партизандар Бөйөк Октябрь байрамы уңайы менән бейеклеге 2655 метрға олғашҡан Кшиван ҡаяһына ураҡ-сүкеш төшөрөлгән ҡыҙыл байраҡ ҡаҙай. Был хәл гитлерсыларҙы сығырынан-сы­ғара: улар партизандарға ҡаршы Липтовски-Град ҡалаһынан ике СС батальонын ташлай. Был хәбәрҙе радиограмма аша Вафа Әхмәҙуллинға генерал-лейтенант Т.А.Строкач үҙе ебәрә һәм бик һаҡ булырға кәрәклеге хаҡында иҫкәртә, кешеләрҙе һаҡлап ҡалыу өсөн Польшаға китергә бойора.


* * *

Немец фашистарына ҡаршы аяуһыҙ һуғышҡан «Бейек Татрҙар» отряды, ҙурайғандан-ҙурая барып, уңыш артынан уңыш яулай, төркөмдәр һаны ла арта. Штаб начальнигы Анатолий Барабаш отрядты биш төркөмгә бүлергә тәҡдим итә, диверсиялар ойоштороу ҙа уңайлыраҡ булыр, ти. Әхмәҙуллин ҡуш ҡуллап ризалаша. Һөҙөмтәлә тәүгеһе – Ямская, икенсеһе Рачкова үҙәнендә хәрәкәт итеүсе төркөмдәргә етәкселек итеү штаб начальнигы Анатолий Барабашҡа йөкмәтелә. Бынан тыш, командир Әхмәҙуллин, Аурель Гришо, Ладислав Беньо отрядтары барлыҡҡа килә.
Һары сәсле, аҡ йөҙлө, зәңгәр күҙле Ладислав тәү күреүҙән Вафа Әхмәҙуллиндың ышанысын яулай. Асыҡ йөҙлө генә түгел, асыҡ күңелле лә икән үҙе! Беньо командирға бар тормошон энәһенән ебенә тиклем һөйләп бирә. Баҡһаң, ул Словакия халыҡ восстаниеһына тиклем үк словактарҙы Рәсәйгә ҡаршы һуғышмаҫҡа өндәп йөрөгән икән. Полк командиры был хаҡта белһә лә, донос яҙмаған, юғиһә һөйкөмлө егеттең башы төрмәлә серер ине. Бәхәскә Ладиславтың һатлыҡ йән менән булған һуғышы нөктә ҡуйған: унда капитан – тешһеҙ, ә Беньо погонһыҙ ҡала. Шунда Ладиславҡа тағы ла бәхет йылмая: уны штрафной батальонға ебәрергә генә торғанда Словакияла Милли восстание башланыуы хаҡындағы хәбәр килеп етә. Был турала ишеткән Беньо тыныслығын юғалта: нисек ҡасырға? Башында тик ошо уй. Шулай борсолоп йөрөгәндә проблема үҙенән-үҙе хәл ителә. Сентябрь аҙағында Беньо мадъярҙарға пленға бирелә лә, һалдаттар араһында партизандарға ҡушылырға агитация алып бара торғас, үҙе кеүек немецтарға ҡаршы ун биш словакты алып, теләктәштәре менән партизандар яғына ҡаса. Яңы отрядҡа егеттәр «Партизан анты» менән ҡуш ҡуллап ҡабул ителә.
Отрядтың тулыланыуы бик урынлы була: күп тә үтмәй тик тауҙарҙа ғына ҡулланыла торған махсус пушкалар менән ҡорал­ланған өс колонна СС язалаусылары юлланыуын хәбәр итәләр. Командир Әхмәҙуллин уларҙы юлда уҡ юҡ итергә самалаһа ла, бер аҙға һуңлау сәбәпле, ниәте бойомға ашмай – немецтар өлгөрөрәк булып сыға.
Еңдәре төрөлгән, тирләгән йөҙҙәре ҡыҙарған асыулы СС карателдәренең тигеҙ сафтарҙа ерҙе уя баҫып, ышаныслы атлап килеүҙәрен, махсус өйрәтелгән овчаркалары ла булыуын бинокл­дән күҙәтә Әхмәҙуллин. Ырылдап, хужаларына үҙҙәренең тоғ­ролоғон белдерергә тырышҡан ҙур-ҙур эттәрҙең һалдаттарҙан ҡалышмайынса килеүҙәренә тик­лем күрә. Ҡайһылай уҫалдар! Бы­ларға эләкһәң, иҫән ерең ҡалмаҫ! Күмәкләп өрә башлаһалар, тауыштары, ҡаяларға ҡаҡлығып, алыҫтарға тарала... Эйе, хәлдәр шәптән түгел. Ситуацияны аңлаған Вафа Мостафа улы, штабты һәм партизандар ғүмерен һаҡлауҙы өҫтөн күреп, старшина Скоробогатыйға Кжишна артылыштарына китергә бойора. Үҙе менән бергә радистканы һәм разведчиктарҙы ла алырға ҡуша. Бойормаҫ та ине, биноклдән күҙәткән саҡта бер немец офицерының, оҙаҡ ҡына ҡарап торғандан һуң, автоматы менән партизандар торған яҡҡа төртөп күрһәтеүен аңғарып ҡала. Тимәк, немец офицеры ниҙер һиҙенгән, һалдаттарын партизандарға ҡаршы ташларға әҙерләнә.
Вафа Мостафа улы был алышта ла күптән һыналған алымды ҡулланырға була – дошманды яҡы­ныраҡ ебәрергә лә түшәп һалырға! Ҡулын һелтәүе була, партизан автоматтары таҡылдай башлай һәм тәүге атака кире ҡағыла. Тиҙҙән немецтарҙың еңел пулеметтары телгә килә һәм ҡолаҡ тондорғос артиллерия тауыштары яңғырай. Ер ҙә бер, күк тә бер, Татр ҡаялары ишелеп төшөр һымаҡ...
Тап шул ваҡыт тылда ла атыш тауыштары ишетелә. Тағы ни булған? Әллә унда ла немецтармы? Бинокль аша фашистарҙың юлға тағы ла дүрт пулемет ҡуйғандарын күрә Әхмәҙуллин һәм был яңылыҡты шул минутта уҡ Михаил Тарагелға еткерә. Тимәк, партизандарҙы бөтөнләй бикләп юҡ итмәкселәр, яуыздар. Булған юлдар былай ҙа ябылған бит инде. Аһ, штаб начальнигы Анатолий Барабаш менән бер-бер хәл булып ҡуймаһа ярай ине! Хәҙер Әхмәҙуллин Барабаш өсөн хафалана.
Асылда һиҙенеүе бушҡа булма­ған икән командирҙың. Партизандар торған бункерҙар тулыһынса ҡыйратылған. Ярай әле үҙҙәре Кшиван тауына китеп өлгөргән. Ҡалғандары улар артынан барып еткәнсе, байтаҡ ваҡыт уҙасаҡ, тимәк, төнө буйына атларға тура килер. Ысынлап та, арыған-йонсоған кешеләр икенсе көндө таң менән генә тейешле урынға барып етә. Иртән разведка Кшиван тауы янындағы атыш ваҡытында Стефан Ружомберк, Матвей Майзлик, Ян Завадский һәм Стефан Шеффер исемле иң аҫыл дүрт партизандың һәләк булыуын асыҡлай.
Тағы ла ике көндән һуң разведка тарафынан штаб начальнигының да яҙмышы асыҡлана. Анатолий Барабаш егеттәре немецтар менән һуңғы пуляға тиклем һуғышҡан. Төндө мәмерйәлә уҙғарып, иртән отрядҡа әйләнеп ҡайтырға ниәтләнгән булһалар ҙа, Подбанск ауылында Петр исемле элемтәсе осрап, боштарҙың партизандарҙың төп базаһын юҡ итергә йыйыныуҙарын еткергән. Быны ишеткәндән һуң Барабаш төркөмө таң беленеү менән, дошман тылында булыуҙарына ҡарамаҫтан, немецтарға ташланған. Ике арала көслө атыш китә. Көстәр тигеҙ булмағас, быны аңлап ҡал­ған немецтар уларҙы уратып ала һәм барыһын да һәләк итә. Партизандарға ярҙам килмәҫен аңлаған боштар Барабашты тереләй эләктерергә ниәтләнә, әммә егет дошмандарға бирелмәҫ өсөн һуңғы пуляны үҙенә ата... Әхмәҙуллиндың таянысы ла, кәңәшсеһе лә булған батыр штаб начальнигы бына шундай шарттарҙа ваҡытһыҙ һәләк була.
...Тауҙарҙа һәйкәлдәр ҡуймай­ҙар, уларҙың кәрәге лә юҡтыр. Словактарҙың боронғо йолаларына ярашлы, бындай осраҡта шәһиттәрҙең исем-шәрифтәре ташҡа уйыла. «Бейек Татрҙар» отряды батырҙары иҫтәлегенә арнап ҡуйылған бындай таштарҙы словактар һуғыштан һуң ҡуя – унан бөгөн йыл әйләнәһенә сәскәләр өҙөлмәй.

(Аҙағы бар.)

Вафа Әхмәҙуллин – ҡыҙылармеец
Словакия восстаниеһында һуғышҡан «Бейек Татрҙар»  һәм Ян Жижка отряды күрһәтелгән карта
Партизандар атырға өйрәнә
Чехословакия Хөкүмәте тарафынан 1945 йылда Вафа Әхмәҙуллинға бирелгән «Батырлыҡ өсөн» миҙалының документы
«Бейек Татрҙар» отряды иҫтәлегенә ҡуйылған таш постамент
Вафа Әхмәҙуллиндың портреты.  Рәссам – Юлай Әминев
Вафа Әхмәҙуллин – ҡыҙылармеец
Автор:Миләүшә ГОДБОДЬ, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы, Чехия Республикаһының рус телле журналистар союзы ағзаһы
Читайте нас в