Этнографические записи Мухаметсалима Уметбаева об истории пчелиного завода

 Известный башкирский ученый Мухаметсалим Уметбаев (1841—1907) оставил богатое письменное наследие, которое продолжает оставаться до сих пор малоизученным и неоцененным по достоинству. Одним из таких материалов является его историко-этнографический очерк об истории постройки в 1839 году пчелиного завода на земле башкир-вотчинников Дуван-Табынской волости Стерлитамакского уезда Оренбургской губернии (ныне территория д.Куллярово Кармаскалинского района РБ).
В начале очерка М.Уметбаев описывает место расположения пчелиного завода, с указанием верст приводит наименования ближайших деревень, их национальный состав. Особый интерес в очерке представляет описание встречи кантонных начальников с военным губернатором В.А.Перовским. Здесь раскрываются личные качества Перовского как руководителя и методы его работы. Говорится о том, как происходило принятие решения об основании завода. Перовский организует для этого угощение, пригласив к себе в гости, к обеденному столу, кантонных начальников. Здесь видно уважение и к своим непосредственным подчиненным, и к традиционной культуре башкир. Военный губернатор понимал, что никто другой, кроме кантонных начальников, лучше не укажет подходящее место для строительства пчелиного завода.
На совете наиболее выгодным местом для строительства пчелиного завода был признан 7-ой башкирский кантон, который возглавлял кантонный начальник Ибрагим Лукман Усманович. Осенью 1838 года сюда приезжает командующий башкиро-мещерякским войском генерал-майор С.Т.Циолковский (1788—1840). Он осматривает вместе с кантонным начальником и старшиной 2-го войскового юрта 7-го башкирского кантона Курпачевым место, выбранное для строительства завода, и находит его превосходным. В этом же году по приказу В.А.Перовского с различных кантонов были отобраны 12 башкирских юношей и были отправлены в знаменитую школу пчеловодов П.И.Прокоповича в селе Пальчики Киевской губернии. После учебы, став мастерами, они приняли непосредственное участие в обустройстве пчелиного завода. В Национальном архиве РБ хранится «Дело об устройстве общественного башкирского пчелиного завода», начатое в 1838 году [И-2. Оп.1. Д.4269]. По нему мы узнаем, что строительство было начато сразу же после выбора места. За землю, занимаемую заводом, башкирам-вотчинникам выплачивалась арендная плата 100 рублей в год. На средства башкирского войска были построены омшаники для хранения ульев с пчелами в зимнее время, казармы для проживания, контора, столярные мастерские, сушильни, складские помещения для хранения продуктов, меда и орудий труда, конюшня, баня. В последующем были построены дома для мастеров и офицеров, флигель, воскобойня. Завод был обнесен глубоким рвом и высоким валом. На заводе под надзором офицеров и урядников, сменяясь, несли службу 50 башкир.
Таким образом, общественный пчелиный завод стал и первой школой в крае по пчеловодству. В нем каждый год проходили службу башкиры из различных кантонов, имевшие навыки работы с пчелами. Они весной выносили с хранилищ улья. Производили распашку земли под медоносные цветы и засевали их. В столярных мастерских под руководством мастеров башкиры, знающие плотническое дело, изготовляли трехрядные рамочные улья, впервые изобретенные П.И.Прокоповичем в 1814 году. Летом в целях наилучшего сбора меда ульи перемещали из пасеки на пасеку. Башкиры помогали мастерам при уходе за ульями, тем самым получали практические навыки пчеловодства. Несли караульную службу пасек и завода. На заводе было налажено и производство воска. В последующем, как пишет М.Уметбаев, пчелиный завод стал местом отдыха для чиновников. Кроме меда, здесь для отдыхающих готовили кумыс. На берегу озера были построены прекрасные купальни и бани.
Надо полагать, пчелиный завод просуществовал до отмены кантонный системы, так как был построен на средства казны Башкирского войска и приносил определенный доход. С отменой кантонной системы завод пришел в запустенье и был распродан с молотка. На аукционе все имущество перешло в руки лиц, не сведущих в пчеловодстве, и остатки пасеки были быстро сведены на нет. Так погибла промышленная пасека, погибла при полном безразличии со стороны правительства и общества.
Публикуемый материал хранится в Научном архиве Уфимского научного центра Российской академии наук. Рукопись занимает лл.42—44 тома I фонда М.Уметбаева. Очерк написан на смешанном тюркско-башкирском языке арабским письмом стиля насх, со многими исправлениями на л.42, на л.44 дано заглавие «История событий, связанных с пчелозаводом». Имеется подпись М.Уметбаева. Текст публикуется с сохранением языка оригинала.

Ҡорт заводының ваҡиғасы
1839-нсе йылда хазиналыҡтан ҡорт заводы астылар. Ул ваҡытта Ырымбур губерниясы Эстәрлетамаҡ өйәзенең хәзерлегендә, Уфа губерниясы Эстәрлетамаҡ өйәзендә вотчинник башҡортларҙан Дыуан-Табын исемле волысында Күлләр ауылы, Сәтләүек исемле ҙур урманың төн тарафында Күл төбәге исемле урында олоҡ урының ҡибла тарафында [салынған]. Ошо тарафтан алты-ете саҡрым самаһында үргелегендә Үтәймулла ауылы бар. Төн тарафында өс саҡрым самаһында, Ефрем тип аталған сыуаш ауылы ултырған. Халыҡта Денискүл тип йөрөтәләр. Ҡояш сығышы тарафында ете-һигеҙ саҡрым самаһында Үрге Төкөн, Түбәнге Төкөн исемле башҡорт ауыллары теҙелеп китә. Унан ары ун-ун ике саҡрым самаһында, бер мосолман ауылы төпләнгән, Нуғазаҡ исемле. Янында бер сыуаш ауылы урынлашҡан шулай уҡ Нуғазаҡ атамалы. Ҡояш байышы тарафында бер-ике саҡрым самаһында башҡорт Алайғыр ауылы урынлашҡан. Күлләрҙән алты саҡрым самаһында Мөрсәк исемле башҡорт ауылы күренеп ята. Шулай уҡ, ун ике саҡрым самаһында Ҡарлыман исемле башҡорт ауылы бар. Ун алты-ун ете саҡрым самаһында мишәрҙән башҡорт биш мәсетле Ҡырмыҫҡалы ауылы бар. Мәзкүр1 1839 йылдан башлап ҡорт заводын ҡуйар өсөн ун ике кемсәләрне уҡытыр өчен тәғәйенләйләр. Ошбу уҡыусыларны һәм түбәндәге ваҡиғаларны Алайғыр ауылындан Ғөсиб Мөхәмәтйән Ирмәк уғлы [Л.2] язған. Йәғни 1839 йылда ҡорт ғилемлеген уҡытырға ун ике кемсәләрне безнең башҡорт халыҡындан йәш малайлыҡлар алыныб ебәрелә. Ҡазан—Мәскәү ҡаласы юлы буйынса мәзкүр ҡорт ғилемлеген аңғарнаб, бәғзе Ырымбурдан Перовский дигән военный губернатор генерал бер ваҡыт безнең башҡорт вә мишәр кантонлардан ҡунаҡ саҡрыб бик сыйлаб хөрмәтләб ҡунаҡ итеб, мының суңыдан сораған кантонлардан: “Батша хәзрәтләре сорайлардыр без губернаторлар арҡылы. Князем өчөн ҡортло умарталар асраб үстерергә үзегезнең ҡул астындағы командоларығызның сәхрәләредән йәки яхшы урманларыдан берәр яхшы урын булмасмы ҡорт үстерергә”, — диб. Ошо ваҡытта безнең кантонымыз Лоҡман Ибраһимов әйткән: “Безнең Күлләр ауылындағы Искәндәр старшина Ғисамның әтрәфендә бик зур йүкә урманлар бар”, — дигән. Мының суңындан кантон Лоҡман Ибраһимов илән2 Искәндәр ыстаршина: “Безнең Күл төбәге, яланымыз бар, Сәтләүек урманы арасында анда ҡорт үсәр диб, бик яхшы, лайыҡлы урын һәм күл сыуы бар”, — диб сөйләшкәнләр. Бу старшина Искәндәр Курпачев әйтәдер: “Безнең Дыуан-Табын ерләрендә Күлләр ауылы яҡ[ғ]ында бер бик яхшы урын бар”, — диб. Тағында шул сүз буйынча икенче бер Ч[Ц]иолковский дигән генерал килеб ҡараб [Л.3] мәзкүр Күл төбәге дигән урыны бик яхшы табыб ҡайтҡаның суңындан юҡ[ғ]арыда мәзкүр ун ике кемсәләрне, йәғни ҡорт осталарын ебәреб, заводлар ясатыб, ун урынға ҡорт баҡчалары ясаб әүүәл башлаб шаһанлыҡ3 аҡчасы илән тирә-яҡ әтрафләрдән4 ҡортло умарталар сатыб алыб өч йөз башҡа чаҡлы бәғдә5 ғәйре6 фурмы таҡта умарталар ясатыб бала айырған ваҡытында олоҡ таҡта умарталарға ябыб мәзкүр умарталарны өч бүлмәле ясаб, бер бүлмәсен тултырғач, ҡортно икенче бүлмәсенә төшөреб, икенче бүлмәсен тултырғас, өчөнче бүлмәсенә төшөрөб, ғамәл7 ҡылдылар. Бәғдә олоҡ таҡта умарталарны ҡыш көнөн ҡуяр өчөн ике ҡат таҡта йәғни ике стеналы сарайлар ясатыб анда ҡуйыб ҡыш көнөндә ҡайһы таҡта умартада ҡортлар сыуыҡҡа түзмәй өшөй башлағач аларның төбөнә кирпичләр ҡыздырыб салыб, ҡайһы ҡортлар сирләб үлеб бөтә башлағач, олоҡ таҡта умарталарны ташлаб мындайға, башҡорт фурмасы, сөрөк кисеккә вә сөрөк ағачлардан ясалған умарталар илән ғәмәл ҡылдылар. Бәғдә ядыуда әйтелмеш ҡорт осталары бик сауаланыб, бик маҡтаныб, бик зурлыҡ белән сөйләшеб йөрдөләр. Без осталармыз, без ҡортноң анасын үсемез ясаймыз диб вә Иллаһ жан ғына ҡуша алмаймыз диб вә һәм былар бик ҡорт ярата, һәм ҡорт эйәләшә торған чәчәкле үләнләр үстерәмез [Л.4] һәм тирә-яҡтағы ауылдардағы ҡортлар барчалары безнең баҡчаларымызға жыйылыб бөтәр диб әйтә торғанлар иде. Балауызны да үземез ясаймыз диб әйтәләр иде. Бәғдә солоҡ ун ике ҡорт осталары ун ике урында ҡортлар асраб бал ваҡытларында олғаҡ умарталардан баллар алыб, урман арасында бал асытыб, бал ҡойоб эчә торғанлар иде һәм солоҡ заводҡа бик зур сарайлар салдырғанлар иде. Көмөшләтә бер мең ярымышар сумға төшөрөб, аҡчалар сарыф идеб һәм солоҡ сарайларын эшләргә ауыллардан хезмәт рәтендән осталар жыйнаб, бушлай эшләтеб, быларды ҡайсы сарайларды бишәр йөз сумға төшөрөб салдырғанлар иде. Бәғдә бер ваҡыт, солоҡ заводы баш смотрителе идеб башҡортлардан майор Миһран Ибраһимовты ҡуйғанлар иде. Миһран солоҡ казенный умарталардан етмеш башлаб умарталарны уғрылаб безнең ауылның мулласы мәрхүм Ғәбделрахман ағаға ҡуйыб асрай торған иде. Бәғзе ҡорт осталары илән низағлашыб прошениялар бирешеб мәзкүр майор Миһран Ибраһимовты комиссия хөкөмө астында ҡалдырдылар. Мының суңындан ҡыйыу ядылмыш ҡорт осталары үзләренең шаян холоҡсозлоҡлары сәбәпле мәзкүр умарталарын яхшы тәрбийәләмәй һәм ҡарамай бөтөрә башлағач бадша хәзрәтләре зур сарайлар салыб бер фәтүә булмағандан олоҡ заводны хөкөм илән торуғҡа (торг) сығарыб саттылар вә һәм солоҡ заводҡа [Л.5] ҡорт ғәлимлеген уңайлатыр өсөн өч йыл яхшы йортлар салдырыб тирә-яҡ башҡорт вә мишәр жәмғийәтләрендән батшамызның хөҡөмө илән малайлыҡлар алыб уҡытылар. Валлаһ8 ҡорт заводы башлаб ясалыуға 1839-нсе йылдан иде. Ошбу ҡорт заводы ясала башлағач Силәбе, Троиски, Ырымбур, Бәләбәй, Бөгөлмә, Минзәлә вә Борай өйәезләрендән бадша хөкөмәте илән паход сиратындан өйәз сайын икешәр йөз кемсәләрне алдырыб алты йыл буйына нисә десәтина миҡдарлы ерне ҡаздырыб әйләндереб ҡыш көнө ҡортлы умарталарны ҡуяр өчөн йортлар ясатҡандар иде. Губернатор Обручев дигән генерал һәр йылны жәй фасылдан9 бар жәмәғәтләре илән килеб бейәләр саудырыб ҡымызлар эчеб төрлө башҡа шатлыҡлар ҡылыб ята торған иде. Йылға буйына бик һәйбәт идеб купальнялар ясатҡан иде. Солоҡ заводы тирәсендәге вотчинникларны үз урманларындағы ағачларны кистермәй һәм кискән кемсәләрне тотоб жазалар ҡылалар иде. Бынан башҡа ваҡытларда күб начальникларны искәртеб йәғни мәлзәм10 булыр диб ҡурҡытыб торалар иде [Л.6].
Ошбу ҡорт заводында булған начальниклар исемләре язылыр.
Ырымбурғскуй һәм Самарскуй генерал Циолковский килә. Хиваға барыб ҡайтҡас 1840-нсы йыл шул уҡ генерал Циолковский, подполковник Филтон һәм попечитель Синпугин һәм 7-нсе йортан йортавуй кантонный начальник Лоҡман Ғосман уғлы Ибраһимов илән килеб, 2-нсе йортан йортавуй старшина 14-нсе класда старшина Кәнзәфәр Курпачевҡа барыб май числосының ағыры көнләрдә Күл төбәге дигән ергә барыб казенный ҡортло умарталарны асрар өчөн тәғәйен ҡылдылар. Майор Миһран Ғосман уғлы Ибраһимов баш смотритель булып хезмәт итде.
Ҡорт ғилемлеген белә торған торған баш кемсәләре: 1-нсе Ғабдрахман исемле, 2-нсеһе Ходайбирде Байғулов, 3-нсеһе Ғәбделҡадир Ҡасаев, 4-нсеһе Ғилманов, 5-нсеһе Мусинов. Ахрында күп хыйанатлар Миһран Ибраһимовтан халыҡҡа золом вә жафа һәм хезмәт хаҡларын үзенә ҡалдырып һәм кантонный именияларны уғрылаб бу суд һәм чинларындан мәғзүл11 һәм мәҡһүр12 улды. Уфа кантоны Ишмөхәмәт Өмөдбаев илән попечитель Тирлитский ҡорт заводны Күл төбәгендән күсертеб башҡортларны хәляс13 ителәр шул сәбәптән һәм губернатор Обручев ғәзел14 араланды. (Бының хаҡында Сәлимгәрәй хажи Солтановта “Бер фаҡир язған” хикәйәте бар һәм газетағада басылды. (Мөхәмәтсәлим Өмөдбаев).

Рашит АККУБЕКОВ


Copyrights © Редакция журнала "Ватандаш" 2000-2018